श्री आदिकेशव पेरुमाल मंदिर चेन्नई के पश्चिम में कांचीपुरम जिले के नगर श्रीपेरुंबुदूर में स्थित है। श्री वैष्णव परंपरा में इस नगर का विशेष स्थान है, क्योंकि यहीं विशिष्टाद्वैत दर्शन के महान आचार्य श्री रामानुज का जन्म माना जाता है। मंदिर में भगवान आदिकेशव पेरुमाल और देवी यतिराजनाथवल्ली थायार के साथ रामानुजाचार्य की सन्निधि है, इसलिए इसे भाष्यकार मंदिर या रामानुज मंदिर भी कहा जाता है। ब्रह्मसूत्र पर श्रीभाष्य लिखने के कारण रामानुज “भाष्यकार” कहलाते हैं। यह 108 अभिमान क्षेत्रों में से एक है।
रामानुजाचार्य की जन्मभूमि
परंपरा के अनुसार रामानुज का जन्म चित्रै मास के तिरुवादिरै (आर्द्रा) नक्षत्र में हुआ था; उनका पारंपरिक काल 1017–1137 ई. माना जाता है। उन्होंने भक्ति और ज्ञान को जोड़ने वाले विशिष्टाद्वैत सिद्धांत को व्यवस्थित रूप दिया और श्रीरंगम सहित अनेक मंदिरों की पूजा-व्यवस्था सुधारी। श्रीपेरुंबुदूर का मंदिर उनके अनुयायियों के लिए प्रमुख तीर्थ है।
तान उगंद तिरुमेनि
भाष्यकार सन्निधि में रामानुजाचार्य का जो विग्रह पूजा जाता है, वह “तान उगंद तिरुमेनि” कहलाता है – “वह रूप जिसे आचार्य ने स्वयं स्वीकार किया”। परंपरा के अनुसार यह विग्रह उनके जीवनकाल में बना था और उन्होंने इसे आलिंगन कर अपनी शक्ति इसमें स्थापित की। सन्निधि के सामने का स्वर्ण-मंडित मंडप मैसूर के महाराजा ने भेंट किया था, और गर्भगृह का विमान 1912 में स्वर्ण से मढ़ा गया।
मंदिर और इतिहास
मंदिर द्रविड़ शैली में लगभग डेढ़ एकड़ में बना है, जिसमें सात तल का राजगोपुरम और दो प्राकार हैं। गर्भगृह में आदिकेशव की ग्रेनाइट की खड़ी प्रतिमा है और सामने गरुड़ सन्निधि। स्थापत्य में चोल और विजयनगर दोनों काल की झलक है; विजयनगर काल के शिलालेखों में से एक (1556 ई.) मंदिर को 36 गाँव दान करने का उल्लेख करता है। मंदिर से जुड़ी कथाओं में कूरत्ताऴ्वार का त्याग और रामानुज द्वारा मेलकोटे के “शेल्लप्पिळ्ळै” उत्सव विग्रह को दिल्ली से वापस लाने की कथा भी याद की जाती है।
प्रमुख उत्सव
- चित्रै ब्रह्मोत्सव (अप्रैल-मई) – रथ यात्रा, जो 2003 में लंबे अंतराल के बाद फिर शुरू हुई।
- तिरुवादिरै उत्सव – ब्रह्मोत्सव के बाद रामानुज जयंती का भव्य उत्सव।
- मासि पूरम और पंगुनि उत्तिरम।
- हर मास तिरुवादिरै नक्षत्र पर रामानुज की विशेष शोभा यात्रा।
यात्रा क्रम
श्रीपेरुंबुदूर को चेन्नई से एक दिन की यात्रा में कांचीपुरम के वरदराज पेरुमाल मंदिर और तिरुमऴिसै के जगन्नाथ पेरुमाल मंदिर के साथ जोड़ा जा सकता है।
दर्शन का समय
- सुबह: लगभग 6:30 से दोपहर 12:00 बजे तक
- शाम: लगभग 4:00 से रात 8:30 बजे तक
रामानुज जयंती और ब्रह्मोत्सव के दिनों में समय बदल सकता है।
मुख्य आकर्षण
- भगवान आदिकेशव पेरुमाल – ग्रेनाइट की खड़ी प्रतिमा।
- भाष्यकार (रामानुज) सन्निधि – ‘तान उगंद तिरुमेनि’ विग्रह।
- मैसूर महाराजा द्वारा भेंट किया गया स्वर्ण-मंडित मंडप।
- यतिराजनाथवल्ली थायार की सन्निधि।
- नरसिंह कुलम – मंदिर सरोवर।
कैसे पहुँचें
- सड़क मार्ग: चेन्नई–बेंगलुरु राष्ट्रीय राजमार्ग पर; चेन्नई से लगभग 40 किमी, कांचीपुरम से लगभग 35 किमी। नियमित बसें उपलब्ध।
- रेल मार्ग: निकटतम बड़े स्टेशन चेन्नई सेंट्रल/एग्मोर (लगभग 40 किमी) और कांचीपुरम।
- हवाई मार्ग: चेन्नई अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा (लगभग 30 किमी)।
अक्सर पूछे जाने वाले सवाल
श्रीपेरुंबुदूर का रामानुजाचार्य से क्या संबंध है?
'तान उगंद तिरुमेनि' क्या है?
रामानुज जयंती कब मनाई जाती है?
मंदिर की देवी कौन हैं?
चेन्नई से श्रीपेरुंबुदूर कितनी दूर है?
अन्य प्रसिद्ध मंदिर
-
कांचीपुरम, तमिलनाडु श्री आदि वराह पेरुमाळ सन्निधि (तिरुक्कळ्वनूर), कांचीपुरम भगवान श्री आदि वराह पेरुमाळ, देवी अंजिलैवल्ली नाच्चियार
-
तंजावुर, तमिलनाडु गजेन्द्र वरद पेरुमाल मंदिर, कपिस्थलम (तिरुक्कवित्तलम) भगवान गजेन्द्र वरद पेरुमाल, देवी रमामणिवल्ली थायार
-
तूतुकुड़ी, तमिलनाडु श्री मायक्कूत्तर (श्रीनिवास) पेरुमाळ मंदिर, तिरुक्कुळन्दै (पेरुंगुलम) भगवान श्रीनिवास (मायक्कूत्तर); देवी अलर्मेलमंगै, कुळन्दैवल्ली
-
मयिलाडुतुरै, तमिलनाडु श्री पुरुषोत्तम पेरुमाल मंदिर, तिरुवण्पुरुषोत्तमम (तिरुनांगूर) भगवान पुरुषोत्तम पेरुमाल, देवी पुरुषोत्तम नायकी थायार
-
कल्लकुरिच्चि, तमिलनाडु उलगळन्द पेरुमाळ (त्रिविक्रम) मंदिर, तिरुक्कोयिलूर भगवान त्रिविक्रम (उलगळन्द पेरुमाळ), देवी पूंगोवल नाच्चियार (पुष्पवल्ली)
-
मयिलाडुतुरै, तमिलनाडु श्री अमृतघटेश्वरर-अभिरामी मंदिर, तिरुक्कडैयूर भगवान शिव (अमृतघटेश्वरर, कालसंहारमूर्ति), देवी अभिरामी