मरुदमलै सुब्रमण्य स्वामी मंदिर तमिलनाडु के कोयंबटूर शहर से लगभग 12–15 किमी पश्चिम में पश्चिमी घाट की एक पहाड़ी पर स्थित भगवान मुरुगन का प्रसिद्ध मंदिर है। यहाँ मुरुगन मरुदाचलमूर्ति या मरुदमलै आंडवर के नाम से पूजे जाते हैं। यह मंदिर मुरुगन के छह धामों (अरुपडै वीडु) में शामिल नहीं है, पर परंपरा में अनेक भक्त इसे उनका “सातवाँ धाम” मानते हैं। मंदिर का प्रबंधन तमिलनाडु का हिंदू धार्मिक एवं धर्मार्थ बंदोबस्ती विभाग करता है।
नाम और पहाड़ी
“मरुदमलै” नाम मरुदम (अर्जुन वृक्ष) और मलै (पहाड़ी) से बना है। मंदिर लगभग 180 मीटर (600 फुट) ऊँची ग्रेनाइट पहाड़ी के पूर्वी ढलान पर है। पहाड़ी पर मरुद तीर्थ और स्कंद तीर्थ नाम के जलस्रोत हैं, जिनके जल को भक्त औषधीय गुणों वाला मानते हैं। श्रद्धालु सीढ़ियों से पैदल या घाट सड़क से वाहन द्वारा ऊपर पहुँचते हैं।
पांबाट्टी सिद्धर
मरुदमलै तमिल सिद्ध परंपरा से गहराई से जुड़ा है। तमिल परंपरा के 18 सिद्धों में गिने जाने वाले पांबाट्टी सिद्धर – जिनका समय लगभग 12वीं शताब्दी बताया जाता है – के बारे में मान्यता है कि उन्होंने इसी पहाड़ी पर तपस्या की। मंदिर के दक्षिणी छोर से सीढ़ियाँ उनकी गुफा तक जाती हैं। परंपरा के अनुसार यह गुफा एक सुरंग से मुख्य गर्भगृह से जुड़ी है।
इतिहास
मंदिर को प्राचीन माना जाता है; परंपरा इसे संगम काल के तमिल राजाओं से जोड़ती है और पुरनानूरु में इसके संकेत बताए जाते हैं। वर्तमान स्वरूप को सामान्यतः 12वीं शताब्दी के आसपास का माना जाता है।
प्रमुख उत्सव
- थाईपूसम (जनवरी-फरवरी): सबसे बड़ा उत्सव – बड़ी संख्या में भक्त पैदल चढ़ाई करते हैं।
- स्कंद षष्ठी और मुरुगन के अन्य पर्वों पर विशेष पूजा।
- कई शामों को मंदिर के चारों ओर रथ यात्रा, जिसमें भक्त भाग लेते हैं।
दर्शन का समय
- सामान्य दिनों में: लगभग सुबह 6:00 से रात 8:00 बजे तक
- उत्सवों पर समय बदल सकता है।
मुख्य आकर्षण
- मरुदमलै आंडवर – मुख्य सन्निधि में भगवान मुरुगन।
- पांबाट्टी सिद्धर गुफा – मंदिर के दक्षिणी छोर से सीढ़ियों द्वारा।
- मरुद तीर्थ और स्कंद तीर्थ – औषधीय गुणों वाला माना जाने वाला जल।
- पहाड़ी से कोयंबटूर नगर और पश्चिमी घाट का दृश्य।
कैसे पहुँचें
- सड़क मार्ग: कोयंबटूर शहर से लगभग 12–15 किमी पश्चिम; नगर बसें पहाड़ी की तलहटी तक, फिर घाट सड़क या सीढ़ियाँ।
- रेल मार्ग: कोयंबटूर जंक्शन।
- हवाई मार्ग: कोयंबटूर अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा।
अक्सर पूछे जाने वाले सवाल
मरुदमलै नाम का क्या अर्थ है?
क्या मरुदमलै अरुपडै वीडु में शामिल है?
पांबाट्टी सिद्धर कौन थे?
मरुदमलै का प्रमुख उत्सव कौन सा है?
कोयंबटूर से मरुदमलै कितनी दूर है?
अन्य प्रसिद्ध मंदिर
-
कांचीपुरम, तमिलनाडु श्री आदि वराह पेरुमाळ सन्निधि (तिरुक्कळ्वनूर), कांचीपुरम भगवान श्री आदि वराह पेरुमाळ, देवी अंजिलैवल्ली नाच्चियार
-
तंजावुर, तमिलनाडु गजेन्द्र वरद पेरुमाल मंदिर, कपिस्थलम (तिरुक्कवित्तलम) भगवान गजेन्द्र वरद पेरुमाल, देवी रमामणिवल्ली थायार
-
तूतुकुड़ी, तमिलनाडु श्री मायक्कूत्तर (श्रीनिवास) पेरुमाळ मंदिर, तिरुक्कुळन्दै (पेरुंगुलम) भगवान श्रीनिवास (मायक्कूत्तर); देवी अलर्मेलमंगै, कुळन्दैवल्ली
-
मयिलाडुतुरै, तमिलनाडु श्री पुरुषोत्तम पेरुमाल मंदिर, तिरुवण्पुरुषोत्तमम (तिरुनांगूर) भगवान पुरुषोत्तम पेरुमाल, देवी पुरुषोत्तम नायकी थायार
-
कल्लकुरिच्चि, तमिलनाडु उलगळन्द पेरुमाळ (त्रिविक्रम) मंदिर, तिरुक्कोयिलूर भगवान त्रिविक्रम (उलगळन्द पेरुमाळ), देवी पूंगोवल नाच्चियार (पुष्पवल्ली)
-
कुंभकोणम, तमिलनाडु श्री ऐरावतेश्वर मंदिर, दारासुरम भगवान शिव (ऐरावतेश्वर), देवी पेरिय नायकी