अरुलमिगु मुंधि विनायगर मंदिर कोयंबटूर के पुलियकुलम क्षेत्र में स्थित भगवान गणेश का प्रसिद्ध मंदिर है, जिसे लोग प्रेम से “पुलियकुलम विनायगर” भी कहते हैं। इसकी पहचान है यहाँ की विशाल गणेश प्रतिमा – लगभग 19 फुट ऊँची और लगभग 190 टन भारी – जो एक ही ग्रेनाइट चट्टान से तराशी गई है। इसे अक्सर एशिया की सबसे बड़ी विनायक प्रतिमाओं में गिना जाता है।
मंदिर का इतिहास
विनायक का यह सन्निधि आरंभ में पास के पुलियकुलम मारियम्मन मंदिर का एक उप-मंदिर था। बाद में यहाँ विशाल प्रतिमा स्थापित की गई और वर्तमान मंदिर 1982 में भक्तों के लिए खोला गया। तब से यह कोयंबटूर के सबसे लोकप्रिय गणेश मंदिरों में से एक बन गया है। मंदिर का प्रबंधन तमिलनाडु के हिंदू धार्मिक एवं धर्मार्थ बंदोबस्ती विभाग के पास है।
विशाल प्रतिमा
प्रतिमा के लिए ग्रेनाइट की विशाल चट्टान कोयंबटूर क्षेत्र के ऊत्तुकुळि से लाई गई थी। तमिल शब्द “मुंधि” का भाव “सबसे पहले” से जुड़ा माना जाता है – गणेश, जिनकी पूजा हर शुभ कार्य से पहले होती है। इतनी विशाल प्रतिमा को एक ही पत्थर से गढ़ना शिल्पकला की बड़ी उपलब्धि मानी जाती है।
प्रमुख उत्सव
- विनायक चतुर्थी: 1982 से हर वर्ष भव्य रूप से मनाई जाती है – यह मंदिर का सबसे बड़ा उत्सव है।
आसपास के दर्शन
पुलियकुलम से शहर के बीच बिग बाज़ार स्ट्रीट का कोनियम्मन मंदिर और पश्चिम में नोय्यल तट का पेरूर पट्टीश्वरर मंदिर सहज पहुँच में हैं।
दर्शन का समय
- सुबह: लगभग 6:00 से दोपहर 12:00 बजे तक
- शाम: लगभग 4:00 से रात 9:00 बजे तक
मुख्य आकर्षण
- मुंधि विनायगर – लगभग 19 फुट ऊँची, एक ही पत्थर की गणेश प्रतिमा।
- ऊत्तुकुळि की ग्रेनाइट – जिस चट्टान से प्रतिमा तराशी गई।
- विनायक चतुर्थी का भव्य उत्सव।
- पुलियकुलम मारियम्मन मंदिर – पास ही।
कैसे पहुँचें
- सड़क मार्ग: कोयंबटूर शहर के पुलियकुलम क्षेत्र में; गांधीपुरम और टाउन हॉल से बसें और ऑटो।
- रेल मार्ग: कोयंबटूर जंक्शन।
- हवाई मार्ग: कोयंबटूर अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा।
अक्सर पूछे जाने वाले सवाल
मुंधि विनायगर की प्रतिमा कितनी बड़ी है?
क्या यह एशिया की सबसे बड़ी गणेश प्रतिमा है?
प्रतिमा का पत्थर कहाँ से लाया गया?
मंदिर कब बना?
मुंधि विनायगर मंदिर का प्रमुख उत्सव कौन सा है?
अन्य प्रसिद्ध मंदिर
-
कांचीपुरम, तमिलनाडु श्री आदि वराह पेरुमाळ सन्निधि (तिरुक्कळ्वनूर), कांचीपुरम भगवान श्री आदि वराह पेरुमाळ, देवी अंजिलैवल्ली नाच्चियार
-
तंजावुर, तमिलनाडु गजेन्द्र वरद पेरुमाल मंदिर, कपिस्थलम (तिरुक्कवित्तलम) भगवान गजेन्द्र वरद पेरुमाल, देवी रमामणिवल्ली थायार
-
तूतुकुड़ी, तमिलनाडु श्री मायक्कूत्तर (श्रीनिवास) पेरुमाळ मंदिर, तिरुक्कुळन्दै (पेरुंगुलम) भगवान श्रीनिवास (मायक्कूत्तर); देवी अलर्मेलमंगै, कुळन्दैवल्ली
-
मयिलाडुतुरै, तमिलनाडु श्री पुरुषोत्तम पेरुमाल मंदिर, तिरुवण्पुरुषोत्तमम (तिरुनांगूर) भगवान पुरुषोत्तम पेरुमाल, देवी पुरुषोत्तम नायकी थायार
-
कल्लकुरिच्चि, तमिलनाडु उलगळन्द पेरुमाळ (त्रिविक्रम) मंदिर, तिरुक्कोयिलूर भगवान त्रिविक्रम (उलगळन्द पेरुमाळ), देवी पूंगोवल नाच्चियार (पुष्पवल्ली)
-
कुंभकोणम, तमिलनाडु श्री ऐरावतेश्वर मंदिर, दारासुरम भगवान शिव (ऐरावतेश्वर), देवी पेरिय नायकी