श्री नरसिंह स्वामी मंदिर तमिलनाडु के नामक्कल नगर में नामक्कल किले वाली पहाड़ी – नामगिरि – की पश्चिमी तलहटी में चट्टान काटकर बना एक प्राचीन गुफा मंदिर है। यहाँ भगवान विष्णु के अवतार नरसिंह बैठी मुद्रा में विराजते हैं, और देवी लक्ष्मी नामगिरि थायार के नाम से पूजी जाती हैं। सामने ही प्रसिद्ध आंजनेयर मंदिर है, जहाँ हनुमान जी इन्हीं प्रभु की ओर हाथ जोड़े खड़े हैं।
स्थल पुराण
कथा के अनुसार हिरण्यकशिपु के वध के बाद देवी लक्ष्मी ने यहाँ तपस्या की। हनुमान जी आकाश मार्ग से एक शालिग्राम लेकर जा रहे थे, जिसे देवी ने भूमि पर रख दिया। वह शिला बढ़कर पहाड़ी बन गई और भगवान नरसिंह ने उसी में निवास किया। मान्यता है कि भगवान शिव और ब्रह्मा भी यहाँ नरसिंह की आराधना करते हैं।
गुफा मंदिर और शिल्प
गर्भगृह पहाड़ी की चट्टान को काटकर बनाया गया है। गुफा की दीवारों पर वामन–त्रिविक्रम, नरसिंह द्वारा हिरण्यकशिपु वध और अनंतशयन विष्णु के उत्कृष्ट शिल्प पैनल हैं, जिनकी तुलना विद्वान बादामी की गुफाओं से करते हैं। मंदिर का सरोवर कमलालयम परिसर के बाहर है।
इतिहास को लेकर मत
मंदिर को सामान्यतः लगभग 8वीं शताब्दी का माना जाता है, पर इसके निर्माता को लेकर मत भिन्न हैं – कुछ इतिहासकार इसे अतियमान शासकों से जोड़ते हैं, तो कुछ पांड्य या सत्यपुत्र राजाओं से। 16वीं शताब्दी के हरिदास संत पुरंदरदास ने यहाँ आकर कन्नड़ में भगवान की स्तुति रची।
नामगिरि थायार और रामानुजन
देवी नामगिरि थायार महान गणितज्ञ श्रीनिवास रामानुजन के परिवार की कुलदेवी थीं। रामानुजन अपनी गणितीय खोजों का श्रेय देवी नामगिरि की कृपा को देते थे। भक्त यहाँ संतान और परिवार के कल्याण के लिए प्रार्थना करते हैं।
प्रमुख उत्सव
- पंगुनी उत्तिरम (मार्च–अप्रैल): पंद्रह दिन का मुख्य उत्सव, जिसमें रथ यात्रा और भगवान का दिव्य विवाह होता है।
- नरसिंह जयंती और वैकुंठ एकादशी पर विशेष पूजा।
दर्शन का समय
- सुबह: लगभग 6:30 से दोपहर 1:00 बजे तक
- शाम: लगभग 4:30 से रात 8:30 बजे तक
- उत्सवों में समय बदल सकता है।
मुख्य आकर्षण
- भगवान नरसिंह – चट्टान में उकेरा गर्भगृह, बैठी मुद्रा में।
- नामगिरि थायार – देवी लक्ष्मी का अलग सन्निधि।
- शिल्प पैनल – वामन–त्रिविक्रम, हिरण्यकशिपु वध और अनंतशयन विष्णु।
- कमलालयम – मंदिर सरोवर।
- सामने ही आंजनेयर मंदिर।
कैसे पहुँचें
- रेल मार्ग: नामक्कल रेलवे स्टेशन (सेलम–करूर लाइन)।
- सड़क मार्ग: सेलम से लगभग 55 किमी, तिरुचिरापल्ली से लगभग 85 किमी; मंदिर नामक्कल–सेलम रोड पर नामक्कल किले वाली पहाड़ी की पश्चिमी तलहटी में है।
- हवाई मार्ग: तिरुचिरापल्ली अंतरराष्ट्रीय हवाई अड्डा (लगभग 90 किमी)।
अक्सर पूछे जाने वाले सवाल
नामक्कल नरसिंह स्वामी मंदिर किसने बनवाया?
नामगिरि थायार और रामानुजन का क्या संबंध है?
नामगिरि पहाड़ी की क्या कथा है?
इस मंदिर में कौन-से शिल्प देखने योग्य हैं?
नरसिंह मंदिर से आंजनेयर मंदिर कितनी दूर है?
अन्य प्रसिद्ध मंदिर
-
कांचीपुरम, तमिलनाडु श्री आदि वराह पेरुमाळ सन्निधि (तिरुक्कळ्वनूर), कांचीपुरम भगवान श्री आदि वराह पेरुमाळ, देवी अंजिलैवल्ली नाच्चियार
-
तंजावुर, तमिलनाडु गजेन्द्र वरद पेरुमाल मंदिर, कपिस्थलम (तिरुक्कवित्तलम) भगवान गजेन्द्र वरद पेरुमाल, देवी रमामणिवल्ली थायार
-
तूतुकुड़ी, तमिलनाडु श्री मायक्कूत्तर (श्रीनिवास) पेरुमाळ मंदिर, तिरुक्कुळन्दै (पेरुंगुलम) भगवान श्रीनिवास (मायक्कूत्तर); देवी अलर्मेलमंगै, कुळन्दैवल्ली
-
मयिलाडुतुरै, तमिलनाडु श्री पुरुषोत्तम पेरुमाल मंदिर, तिरुवण्पुरुषोत्तमम (तिरुनांगूर) भगवान पुरुषोत्तम पेरुमाल, देवी पुरुषोत्तम नायकी थायार
-
कल्लकुरिच्चि, तमिलनाडु उलगळन्द पेरुमाळ (त्रिविक्रम) मंदिर, तिरुक्कोयिलूर भगवान त्रिविक्रम (उलगळन्द पेरुमाळ), देवी पूंगोवल नाच्चियार (पुष्पवल्ली)
-
कुंभकोणम, तमिलनाडु श्री ऐरावतेश्वर मंदिर, दारासुरम भगवान शिव (ऐरावतेश्वर), देवी पेरिय नायकी